Het echtpaar de Groot zat tegenover me aan tafel. Zij roerde als een bezetene in haar kopje koffie. Hij staarde nietsziend voor zich uit. Ze waren begin zeventig. Zij was haar hele leven huisvrouw geweest. Hij had zijn hele leven gewerkt in de haven en in de weekenden beunde hij lekker wat bij. Geld was er dus altijd genoeg. Nou ja, niet dat er tonnen op de rekening hadden gestaan, maar ze hadden nooit een dubbeltje om hoeven te draaien. Financiële zorgen kenden ze niet.

Tot nu dan.

De nervositeit straalde van het echtpaar af. Haar ogen gingen schichtig heen en weer terwijl haar theelepeltje nog steeds klingelend door het kopje werd geroerd. Hij schudde af en toe in ongeloof zijn hoofd om vervolgens weer voor zich uit te staren. Ik gaf ze even de tijd en ruimte om zichzelf te herpakken. Het is tenslotte niet niets om tijdens zo’n kwetsbare fase in het leven met de billen bloot te moeten tegenover een vreemde (ik dus).

‘Ik schaam me echt kapot!’ riep mevrouw de Groot, de stilte doorbrekend.

Haar man mompelde iets onverstaanbaars.

‘Ik voel me zo dom.’ Ze had het theelepeltje eindelijk losgelaten, sloeg haar handen voor haar hoofd en begon te huilen.

Ik schoof de doos met tissues haar kant op. Ze pakte er een paar uit en snoot haar neus. Ik keek haar vriendelijk aan. ‘Een huilbui kan soms zo lekker opluchten, vindt u niet?’

Ze knikte.

‘Goed. U voelt zich dom en u schaamt zich. Dat zijn geen fijne gevoelens. Kunt u me uitleggen wat er aan de hand is?’

Ze keek haar man aan. ‘Ja, vertel jij het of vertel ik het?’

Hij haalde zijn schouders op. Het was wel duidelijk dat hij hier absoluut niet wilde zijn. Misschien dat die schaamte daar iets mee te maken had.

‘Nou, goed dan, dan doe ik het wel!’ Mevrouw de Groot haalde diep adem, nam een slokje van haar koffie en begon te vertellen.

Tot aan het pensioen van meneer de Groot ging het hen financieel voor de wind. Hij verdiende het geld. Zij zorgde voor hun administratie. Het geld dat binnenkwam was altijd meer dan genoeg om alle vaste lasten en boodschappen van te betalen en om te kunnen sparen. Als er thuis iets stuk was, kon mevrouw de Groot altijd direct naar de winkel om het weer te vervangen. Als ze een nieuwe fiets nodig had kon ze die direct betalen vanuit het spaargeld. Weekendjes weg, mooie vakanties. Alles was mogelijk.

Maar toen ging meneer de Groot met pensioen. Ineens, van het ene op het andere moment, kwam er minder inkomen binnen. Ja, er was wel pensioen opgebouwd als aanvulling op hun AOW, maar wat er maandelijks op de rekening werd gestort was minder dan voorheen. En dan die klusjes in de weekenden? Die deed meneer de Groot niet meer. Hij was tenslotte met pensioen. Hun inkomen was daardoor drastisch gedaald.

Nu is het natuurlijk zo dat mensen die met pensioen gaan bijna altijd wel achteruit gaan op hun maandelijkse inkomen. In veel gevallen geldt dit ook voor de vaste lasten omdat tegen die tijd hun koophuis meestal zo goed als afbetaald is. Die grote kostenpost van een hypotheek vervalt dus (of is een stuk lager geworden) waardoor zij ook na hun pensioen nog steeds prima kunnen rondkomen.

Dit is anders voor mensen met een huurhuis (zoals het echtpaar de Groot). Het maakt niet uit hoe lang je die huur al betaald hebt, zelfs na veertig jaar betaal je nog de volle pond. Erger nog, ieder jaar gaat het huurbedrag zelfs omhoog en stijgen de vaste lasten, ook na het pensioen. Wanneer men door inkomensterugval onder een bepaald jaarinkomen komt, kan er huurtoeslag aangevraagd worden om de huur alsnog te kunnen blijven betalen. Mits het huurbedrag niet te hoog is. En dat was bij de familie de Groot dus helaas het geval.

Aan de ene kant was het inkomen flink gedaald. Aan de andere kant waren de vaste lasten onveranderd gebleven.

Ze hadden het nog steeds kunnen redden, maar dan hadden ze op tijd in moeten grijpen aan de uitgavenkant. En dat hadden ze dus niet gedaan. Mevrouw de Groot bleef op dezelfde manier het geld budgetteren en uitgeven waardoor voor het eerst de situatie ontstond dat het geld dat binnenkwam niet meer voldoende was om alle uitgaven van te kunnen betalen. De eerste jaren kon mevrouw de Groot dit nog iedere maand rechttrekken door geld van de spaarrekening te halen. Meneer de Groot had niets in de gaten. Die was druk bezig met niets doen en genieten van zijn pensioen. Zijn vrouw deed natuurlijk wel gewoon nog steeds het werk dat ze altijd had gedaan: het hele huishouden runnen en de administratie bijhouden.

Maar die spaarrekening raakte leeg. En toen loste mevrouw het tekort op door, nou, ja, gewoon de facturen maar niet meer te betalen. De ene maand betaalde ze de zorgverzekering niet. De andere maand sloeg ze de huurbetaling een keertje over. Dan weer liet ze de geïncasseerde bedragen voor internet en televisie terugboeken. De aanmaningen die ze per post ontving, gooide mevrouw de Groot weg. Ik noem dat de “struisvogeltactiek”: wat men niet ziet, is er niet. Meneer de Groot merkte pas dat het niet helemaal ging zoals het hoorde toen hij op een zondagmiddag zijn voetbalwedstrijden niet meer kon kijken omdat internet en televisie was afgesloten.  

Tijdens het gesprek zat meneer de Groot te brommen en te mopperen. Af en toe keek hij met een boze blik naar zijn vrouw. Het was wel duidelijk wie hij de schuld gaf voor de situatie waarin ze nu verzeild waren geraakt.

De paniek sloeg toe toen de verhuurder aan de bel trok. De huurachterstand was dusdanig opgelopen dat ze een deurwaarder hadden ingeschakeld die nu beslag had gelegd op hun inkomen. De deurwaarder had verschillende keren om financiële gegevens gevraagd zodat ze op de juiste manier konden berekenen wat de beslagvrije voet was (dat is het deel van het inkomen waar geen beslag op gelegd mag worden; het minimumbedrag dat over moet blijven voor levensonderhoud zoals huur, boodschappen en zorgverzekering). Zonder de juiste financiële gegevens kan een deurwaarder dat niet berekenen en hanteren ze een beslagvrije voet die vaak veel te laag is. Zoals dus ook bij het echtpaar de Groot. Mevrouw de Groot had de brieven van die deurwaarder wel gezien, maar ze begreep er weinig van en gooide die ook steevast weg.

En nu zaten ze dus bij mij aan tafel. Met heel veel schaamte en boosheid.

‘We hebben nog nooit schulden gehad.’ Mevrouw de Groot schudde haar hoofd. ‘Hoe heb ik het toch zo ver laten komen?’

Haar man wakkerde het schuldgevoel bij zijn vrouw nog een beetje verder aan. ‘Hoe kon je nou zo stom zijn!’ beet hij haar toe.

Zijn vrouw kromp ineen door zijn commentaar.

‘Het is allemaal niet zo gemakkelijk hoor,’ antwoordde ik. ‘De financiën regelen als er meer dan genoeg geld binnenkomt kan soms al een uitdaging zijn. Wanneer dat inkomen dan ook nog eens drastisch daalt, wordt het heel wat ingewikkelder.’

Meneer de Groot snoof ongenoeglijk.

‘En de daling was bij jullie natuurlijk nog wat groter omdat ook die extra inkomsten van uw werk in de weekenden in een klap wegvielen,’ ging ik verder terwijl ik me nu op meneer de Groot richtte.

Die schoof wat ongemakkelijk heen en weer op zijn stoel. Het stond hem niet aan dat hij medeverantwoordelijk werd gehouden voor de ontstane situatie.

‘Hebben jullie met elkaar gesproken over de gevolgen daarvan?’

Mevrouw de Groot keek vanuit haar ooghoek naar haar man en schudde heel zachtjes haar hoofd. Meneer de Groot snoof nog maar eens een keertje.

‘Hebben jullie sowieso wel gepraat met elkaar?’

Mevrouw de Groot barstte weer in huilen uit. Nee, praten deden ze niet. Meneer de Groot was geen grote prater, maar hij was wel heel sterk met zijn non-verbale communicatie en deed al maandenlang boos tegen zijn vrouw. Die zo te zien op het punt stond om in te storten. ‘Ik trek dit niet hoor,’ riep ze brullend terwijl ik de doos met tissues weer haar kant op schoof. ‘Ik slaap slecht, durf te telefoon niet meer op te nemen. Dan belt er weer zo’n deurwaarder aan. En het enige dat híj doet,’ ze gebaarde naar haar man, ‘is nukkig in zijn stoel zitten! Hoe kan dit ooit nog goed komen,’ vroeg ze zich snotterend af.

‘Het gaat mij wel lukken hoor, om jullie weer op de rit te krijgen.’

Mevrouw de Groot keek me met betraande ogen aan.

‘Ja, ik ga het hele financiële stukje van jullie overnemen. Dan komen die deurwaarders bij mij aan de deur,’ zei ik knipogend. ‘We gaan samen met de gemeente een schuldenregelingstraject opstarten. Jullie zullen flink wat minder te besteden hebben, maar er komt in ieder geval weer rust in de tent.’

‘Oh! Wat zou dat fijn zijn!’ riep mevrouw de Groot.

Meneer de Groot besloot dat nu het beste moment was om te gaan praten.

‘Heb ik mijn héle leven keihard gewerkt, en wat krijg ik er nu voor terug? Allemaal gezeik! Moet ik nu als een klein kind bij jou m’n handje op gaan houden voor een paar rotcenten! Ik heb hier helemaal niets verkeerd gedaan!’

Mevrouw de Groot kromp weer ineen.

‘Nee meneer de Groot, dit is waarschijnlijk niet hoe u het leven na uw pensioen voor ogen had. Het is ook heel zuur dat u altijd hard gewerkt hebt en nu ineens niet meer zeker bent van een dak boven uw hoofd. Maar de schulden lossen we wel op. Het is verder aan u en uw vrouw om er voor te gaan zorgen dat er geen nieuwe schulden meer gaan bijkomen. En wat daarbij niet meehelpt is dat het jullie nu niet lukt om met elkaar te praten…’

Via hun huisarts werden meneer en mevrouw de Groot aangemeld voor ondersteuning vanuit GGZ. Ze gingen daar samen een begeleidingstraject in. Bij mevrouw de Groot werd vastgesteld dat ze zeer depressief was. Ze kreeg zelfs antidepressiva voorgeschreven.

In de maanden daarna lukte het me vrij snel om financiële rust in de tent te brengen. Ik had in die periode veel contact met mevrouw de Groot. Ze belde me vaak met vragen of zorgen. Soms zelfs in paniek. Maar steeds wist ik haar zorgen weg te nemen en langzaam maar zeker begonnen die belletje wat minder te worden. Meneer de Groot hoorde ik niet veel. Want hoewel ze samen naar therapie gingen en het er op leek dat ze weer in staat waren op een normale manier te communiceren met elkaar, bemoeide hij zich nog steeds niet veel met hun financiën.

‘Mariëlle, jij bent echt onze redding geweest,’ zei mevrouw de Groot regelmatig als ik haar telefonisch sprak. ‘Ik weet echt niet hoe ik dit allemaal zonder jou zou moeten doen.’

Ik vond het iets te veel eer, maar bedankte haar wel steeds voor haar vriendelijke woorden.  

Op een dag belde meneer de Groot mij. Dat was ongebruikelijk! ‘Uh,’ begon hij ongemakkelijk, ‘ik wilde even doorgeven dat mijn vrouw is opgenomen bij GGZ. Het ging de afgelopen tijd niet zo goed met haar.’ Hij kuchte. ‘Nou ja, dus toen vonden ze het beter als ze daar een tijdje zou blijven.’ ‘Maar,’ ging meneer de Groot verder, ‘meer dan dit mag ik je niet vertellen van mijn vrouw, want ze schaamt zich te veel tegenover jou.’

Natuurlijk dacht ik op dat moment: waarom zou ze zich schamen tegenover mij? Maar ik moest de wensen van mevrouw respecteren en kon dus niet vragen waar die schaamte dan vandaan kwam.

Tot twee weken later.

Mevrouw de Groot belde me. Ze was nog steeds opgenomen bij GGZ, maar had nu iets meer vrijheden en mocht me bellen van haar behandelaar.

‘Oh Mariëlle!’ riep ze. ‘Het ging echt niet goed met me!’

‘Nee,’ reageerde ik. ‘Zoiets had ik al begrepen. ‘Hoe is het nu met u?’

‘Ja, nou, een heel stuk beter hoor. Echt waar. Een heel stuk beter.’

‘Gelukkig maar, mevrouw de Groot. Daar ben ik blij om.’

‘Ik heb me zó geschaamd!’ ging ze verder.

‘Waar schaamde u zich dan zo voor?’ vroeg ik haar.

En toen kwam het verhaal.

In de weken voor haar opname sprak mevrouw de Groot vaak met me. Ze vroeg me advies over van alles. Over geldzaken maar ook over hele andere onderwerpen. Tijden het avondeten vertelde ze haar man steeds over de gesprekken die ze met mij had gevoerd. Maar toen ze verslag deed over een gesprek dat ze met mij had gehad op een zaterdagmiddag, en een zondagochtend, en een woensdagavond, begon meneer de Groot onraad te ruiken. En toen zijn vrouw midden in de nacht gesprekken met mij begon te voeren wist hij zeker dat er iets niet klopte.

Wat bleek. Mevrouw begon langzaam in een psychose te raken. En al die gesprekken die ze gevoerd had? Nou, dat was dus niet met mij hè. Maar met een stem in haar hoofd die zich voordeed als mij.

‘Ik hoorde jou de hele dag tegen me praten!’ riep ze. ‘Nu begrijp ik dat dat niet zo was, maar toen dacht ik dus dat je écht met mij aan het praten was.

Daar was ik even stil van. Ik kreeg tenslotte niet iedere dag te horen dat ik een rol speelde in iemands hallucinatie.

Sterker nog, dit was, voor zover ik weet dan, de eerste keer!

‘Mevrouw de Groot, ik kan me niet voorstellen hoe het voor u geweest moet zijn om de hele dag een stem te horen…’

‘Het was écht jouw stem!’ onderbrak ze me.

Tsja, wat moest ik daar nu op zeggen. ‘Nou…’ begon ik aarzelend, ‘dan hoop ik maar dat ik heel vriendelijk was voor u. Of op z’n minst wat adviezen gaf waar u wat aan had.’

En toen deed mevrouw de Groot iets dat  ik niet had verwacht.

Ze begon te giechelen…

Ik vond het op dat moment het mooiste geluid dat ik hoorde.

Het kwam gelukkig ook weer helemaal goed met haar en in de jaren daarna hebben we nog regelmatig gesprekken gevoerd. In het echt natuurlijk…